စကြာဝဠာရဲ့ လျှို့ဝှက်ချက် - လကမ္ဘာများကို မွေးထုတ်ပေးသော ဖုန်မှုန့် disk ပြားကြီး
မိတ်ဆွေ... လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက ကျွန်တော်တို့ နေအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်တည်စအချိန်ကို ပြန်သွားကြည့်မယ်ဆိုရင် အရာအားလုံးဟာ ပရမ်းပတာ ဖြစ်နေမှာပါ။
စကြာဝဠာရဲ့ လျှို့ဝှက်ချက် - လကမ္ဘာများကို မွေးထုတ်ပေးသော "ဖုန်မှုန့် disk" ပြားကြီး
မိတ်ဆွေ... လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက ကျွန်တော်တို့ နေအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်တည်စအချိန်ကို ပြန်သွားကြည့်မယ်ဆိုရင် အရာအားလုံးဟာ ပရမ်းပတာ ဖြစ်နေမှာပါ။ ဂြိုဟ်တွေက နေကို ပတ်နေသလို၊ ဂြိုဟ်တွေပတ်လည်မှာလည်း ဖုန်မှုန့်တွေ၊ ဓာတ်ငွေ့တွေ ဝိုင်းပြီး လည်ပတ်နေကြတယ်။ အဲဒီ ဝိုင်းပြီးလည်နေတဲ့ အရာတွေကို "Circumplanetary Disk" လို့ခေါ်ပါတယ်။ ဒီ Disk ပြားတွေထဲကနေမှ အပိုင်းအစတွေ စုစည်းပြီး "လ" (Moon) တွေ ဖြစ်လာတာပါ။
ဒါကို သီအိုရီအရ သိထားပေမဲ့ လက်တွေ့မမြင်ဖူးခဲ့ပါဘူး။ အခုတော့ James Webb တယ်လီစကုပ်ကြီးက ကမ္ဘာကနေ အလင်းနှစ် ၆၂၀ ဝေးတဲ့ "CT Cha b" ဆိုတဲ့ ဂြိုဟ်ကြီးဆီမှာ ဒီဖြစ်စဉ်ကို မျက်ဝါးထင်ထင် တွေ့လိုက်ရပါပြီ ။
🌌 စိတ်ကူးကြည့်လိုက်ပါ (Imagine This)
မိတ်ဆွေရဲ့ မျက်စိရှေ့မှာ အလွန်ကြီးမားတဲ့ ဧရာမ ဂြိုဟ်ကြီး (Gas Giant) တစ်လုံး ရှိနေတယ်လို့ မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဒီဂြိုဟ်က အသက်အားဖြင့် ၂ သန်းလောက်ပဲ ရှိပါသေးတယ် (စကြာဝဠာ သက်တမ်းနဲ့ယှဉ်ရင် မွေးကင်းစ ကလေးလေးပေါ့) ။
ဒီဂြိုဟ်ကြီးရဲ့ ပတ်လည်မှာ လိမ္မော်ရောင် တောက်ပနေတဲ့ ဖုန်မှုန့်ကွင်းပြင်ကြီး (Disk) တစ်ခု ဝိုင်းရံထားတယ်။ အဲဒီ ကွင်းပြင်ကြီးထဲမှာ ဒြပ်ဝတ္ထုတွေက တစ်ခုနဲ့တစ်ခု တိုက်မိ၊ ပေါင်းစည်းပြီး "လ" တွေကို တိတ်တဆိတ် တည်ဆောက်နေကြတယ် ။ James Webb က ဒီမြင်ကွင်းကို ဖမ်းမိလိုက်တာပါ။
🔬 သိပ္ပံပညာရှင်တွေ ဘာတွေ့ခဲ့လဲ? (The Science)
ဒီရှာဖွေတွေ့ရှိမှုမှာ ထူးခြားတာက ဂြိုဟ်ကြီးကို တွေ့ရုံတင် မဟုတ်ပါဘူး။ ဂြိုဟ်ပတ်လည်က Disk ထဲမှာ ဘာတွေပါလဲဆိုတာကိုပါ ဓာတုဗေဒနည်းအရ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ခဲ့တာပါ ။
- ကာဗွန် ကြွယ်ဝတဲ့ စက်ရုံ: - ပုံမှန်ဆိုရင် ဂြိုဟ်မိခင်ကြယ် (Star) မှာ ရေငွေ့ (Water) တွေ တွေ့ရတတ်ပေမဲ့၊ ဒီဂြိုဟ်ရံ Disk မှာတော့ ရေ မတွေ့ရဘဲ ကာဗွန် (Carbon) တွေ အများကြီး တွေ့ရပါတယ် ။
- ဓာတုပစ္စည်းများ: - သိပ္ပံပညာရှင်တွေဟာ အဲဒီ Disk ထဲမှာ Acetylene နဲ့ Benzene လိုမျိုး ကာဗွန်ဒြပ်ပေါင်း ၇ မျိုးကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပါတယ် ။ ဒါက ဘာကိုပြနေလဲဆိုတော့ ဂြိုဟ်နဲ့ သူ့ရဲ့ လတွေဟာ မိခင်ကြယ်နဲ့ မတူညီတဲ့ သီးသန့် ဓာတုဖြစ်စဉ်တွေနဲ့ တည်ဆောက်ခံနေရတယ် ဆိုတာပါပဲ ။
Carnegie Institution က နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် Dr. Sierra Grant က "ကျွန်မတို့ဟာ လကမ္ဘာတွေ ဖြစ်တည်မှုကို မြင်တွေ့နေရတာတင် မကပါဘူး၊ ဂြိုဟ်တစ်ခုလုံး ကြီးထွားလာပုံကိုပါ မြင်နေရတာပါ" လို့ ဆိုပါတယ် ။
ဒဿနရှုထောင့် (Why It Matters?)
မိတ်ဆွေ... ဒီတွေ့ရှိမှုက ကျွန်တော်တို့အတွက် ဘာကြောင့် အရေးကြီးတာလဲ။
ကျွန်တော်တို့ နေထိုင်တဲ့ ကမ္ဘာမြေနဲ့ လကမ္ဘာ၊ ပြီးတော့ နေအဖွဲ့အစည်းကြီး ဘယ်လို စတင်ခဲ့သလဲဆိုတာကို နားလည်ဖို့အတွက်၊ တည်ဆောက်ဆဲ အခြေအနေမှာရှိတဲ့ တခြားစနစ်တွေကို လေ့လာဖို့ လိုအပ်ပါတယ် ။ "CT Cha b" ဂြိုဟ်ဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အတိတ်ကို ပြန်ပြနေတဲ့ မှန်တစ်ချပ်လိုပါပဲ။
လကမ္ဘာတစ်ခု ဖြစ်လာဖို့ဆိုတာ ရိုးရှင်းတဲ့ ကျောက်တုံးတွေ စုစည်းတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ရှုပ်ထွေးနက်နဲတဲ့ ဓာတုဗေဒ ဖြစ်စဉ်တွေ၊ ကာဗွန်ဒြပ်ပေါင်းတွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတယ်ဆိုတာ သိလိုက်ရပါပြီ။ စကြာဝဠာထဲက နေရာတိုင်းဟာ တူညီနေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ မိခင်ကြယ်နဲ့ ဂြိုဟ်သားသမီးတွေတောင်မှ ပါဝင်ပစ္စည်း (Ingredients) တွေ ကွဲပြားနိုင်ပါတယ် ။
James Webb တယ်လီစကုပ်ကြီးဟာ စကြာဝဠာရဲ့ လိုက်ကာတွေကို တစ်လွှာပြီး တစ်လွှာ ဖယ်ရှားပေးနေပါပြီ။ အလင်းနှစ် ၆၀၀ ကျော်ဝေးတဲ့ နေရာက ဂြိုဟ်တစ်ခုရဲ့ ဘေးနားမှာ လကမ္ဘာလေးတွေ မွေးဖွားနေတာကို မြင်တွေ့ခွင့်ရတာဟာ လူသားဖြစ်ရတဲ့ ကျွန်တော်တို့အတွက် ဂုဏ်ယူစရာ မဟုတ်ဘူးလား။
နောက်တစ်ခါ ညဘက် လမင်းကြီးကို မော့ကြည့်မိတဲ့အခါ... "မင်းလည်း တစ်ချိန်တုန်းက ဖုန်မှုန့်တွေ၊ ကာဗွန်တွေ ဝဲပျံနေတဲ့ နေရာကနေ မွေးဖွားလာခဲ့တာပါလား" လို့ နှုတ်ဆက်လိုက်ပါ မိတ်ဆွေ။
SOURCES REFERENCE
The Discovery: CT Cha b, a young gas giant exoplanet 620 light-years away. Key Scientists: Dr. Sierra Grant (Carnegie Institution for Science) & Dr. Gabriele Cugno (University of Zurich).